İzmit Körfezi’nin ekolojik dengesinin geliştirilmesi ve deniz canlıları için daha sağlıklı yaşam alanlarının oluşturulması hedefiyle Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Kocaeli Büyükşehir Belediyesi işbirliğiyle yürütülen dip çamuru temizleme projesinde, deniz tabanından yaklaşık 2,4 milyon metreküp çamur çıkarıldı. Temizlik çalışmaları ve diğer çevresel iyileştirme uygulamaları sayesinde körfezdeki canlı popülasyonunda belirgin bir artış gözlemlendi.
İzmit Körfezi’nin doğu kesiminde biriken dip çamurlarının temizlenmesi, kurutulması ve bertaraf edilmesini kapsayan bu proje, bilimsel araştırmalar ve fizibilite çalışmaları doğrultusunda hazırlandı. Mayıs 2023’te sahada çamur çıkarma işlemlerinin başladığı bu proje kapsamında, başlangıçta toplam 468 hektarlık alandan yaklaşık 3,8 milyon metreküp dip çamurunun uzaklaştırılması planlandı.
Kocaeli Büyükşehir Belediyesinin açıklamalarına göre, 2025 yılının sonuna kadar 190 hektarlık bir alandan 1 milyon 730 bin metreküp çamur çıkarılırken, 2026 yılında temizlenen alan ile çıkarılan çamur miktarında artış oldu. Belediyenin 7 Eylül 2026 tarihli açıklamasında, toplamda 225 hektarlık alandan yaklaşık 2,4 milyon metreküp çamurun çıkarıldığı ve projenin ikinci aşamasının tamamlandığı ifade edildi. Projenin sonraki aşamalarına yönelik çalışmaların ise devam ettiği belirtildi.
Projenin hazırlık süreci 2016’da başlamıştır
İzmit Körfezi’ndeki dip çamurunun özelliklerinin ve miktarının tespitine yönelik çalışmalar, Kocaeli Büyükşehir Belediyesi ile TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi (MAM) işbirliğinde 2016 yılında başlatıldı. Körfezin doğu bölümünde biriken çamurun çevresel etkilerini değerlendirmek ve temizlik yöntemlerini belirlemek amacıyla araştırmalar yapıldı. İstanbul Üniversitesi ile TÜBİTAK MAM tarafından hazırlanan fizibilite raporlarıyla bölgedeki çamurun miktarı ve özellikleri incelendi.
Çalışmalar sonucunda, İzmit Körfezi’nin doğu kesiminde 468 hektarlık bir alanda, derinliği 15 metreye kadar ulaşan yaklaşık 3,8 milyon metreküp dip çamurunun temizlenmesi gerektiği belirlendi.
Proje için Kocaeli Büyükşehir Belediyesi ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı arasında hazırlanarak imzalanan ortak işbirliği protokolü ise 28 Ağustos 2022 tarihinde gerçekleşti. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından onaylanan bütçe ile Marmara Denizi ve Adalar Özel Çevre Koruma Bölgesi’ndeki İzmit Körfezi’nin çevresel değerlerinin korunması amacıyla uygulama sürecine geçildi.
Sahadaki çalışmalar Mayıs 2023’te başladı
Dip çamuru temizliği için İzmit’teki eski fuar alanı bölgesinde yaklaşık 70 dönümlük bir alana şantiye kuruldu. Çamurun deniz tabanından çıkarılması, suyunun ayrıştırılması ve bertaraf edilmesine dair işlemler bu alandaki tesisler üzerinden yürütülmeye başlandı. Projeye özel olarak düzenlenen bir törenle birlikte deniz tabanından çamur çekimine geçildi. Uygulamada, deniz tabanındaki çamurun gemiler yardımıyla çıkarılıp karaya taşınması ve su içeriğinin azaltılması yöntemleri kullanıldı.
Temizleme işlemlerinin temelini oluşturan süreçte deniz tabanında biriken çamurlar taranarak borular aracılığıyla karadaki tesislere aktarılıyor. Tesise ulaştırılan bu çamurlar daha sonra tarama ve susuzlaştırma işlemlerinden geçiriliyor. Böylece içindeki su ayrıştırılmış oluyor ve geriye kalan malzemelerin deniz ortamından uzaklaştırılması sağlanıyor.
Başlangıçta yapılan açıklamalarda ise çamurun geotekstil tüplerde biriktirilerek kurutulması yöntemi de duyuruldu. Kocaeli Büyükşehir Belediyesinin Kasım 2024 tarihli açıklamasında proje kapsamında toplamda kullanılacak olan geotekstil tüp sayısının üç bin beş yüz olması planlanırken o tarihe kadar bin otuz bir tüpte kurutma işleminin gerçekleştirildiği bilgisi paylaşıldı.
İlk etapta toplamda 1,1 milyon metreküp çamur çıkarıldı
Projenin ilk aşaması dahilinde toplamda yaklaşık olarak 125 hektarlık alandan yaklaşık olarak 1,1 milyon metreküp dip çamurunun temizlenmesi öngörüldü. Kasım 2024 tarihinde yapılan açıklamalarda ise bu ilk etapta toplamda yüz seksen iki hektardan bir milyon metreküp kadar chamsurun çıkartıldığı belirtildi. İlk etabın tamamlanmasının ardından ikinci aşama çalışmalarına geçildiği kaydedildi.
Söz konusu ilk aşamada çıkan kumlar deniz tabanından toplanarak susuzlaştırma işlemine tabi tutuldu. Bu işlemle birlikte içindeki su ayrıştırılarak taşınacak malzemenin hacminin azalması hedeflendi.
İkinci aşama tamamlandı; üçüncü aşama için süreç başlatıldı
İlk etabın akabinde gerçekleştirilen ikinci etapta ise toplamda yüz hektar büyüklüğündeki alanda yaklaşık olarak bir buçuk milyon metreküp kadar chamsurun temizlenmesi hedeflendi. Kocaeli Büyükşehir Belediyesinin yaptığı açıklamalarda ikinci aşamanın tamamlandığı bildirilirken her iki etapta da toplamda yaklaşık iki buçuk milyon metreküp chamsurun çıkarıldığı vurgulandı.
Böylelikle temizlenen alan büyüklüğü neredeyse üç yüz futbol sahasına eşit düzeye ulaştı. Temmuz ayında yapılan bilgilendirmelerde üçüncü aşamanın kapsamındaki çalışmaların yirmi yedi hektarlık bir alanda yapılacağı ifade edildi.
Dip çamu neden temizleniyor?
İzmit Körfezi’nin doğu kısmı zamanla kentleşme, sanayileşme gibi faktörler ile dereler yoluyla taşınan kirleticilerin etkisiyle dipteki kumların yoğunlaştığı alanlardan biri haline gelmiştir. Dipteki bu kumlar deniz tabanı üzerindeki yaşam koşullarını değiştirebilmektedir. İçerdiği organik maddeler nedeniyle ayrışma süreçlerinde oksijen tüketimini artırarak deniz ekosistemine olumsuz etkiler yaratabilmektedir. Bu nedenle dip kumlarının temizlenmesi körfezin ekolojik yapısını iyileştirmeye yönelik faaliyetlerin önemli bir parçasıdır.
Projenin hedefleri arasında deniz tabanındaki olumsuz koşulların azaltılması, oksijen seviyelerinin artırılmasına katkıda bulunmak ve tabanda yaşayan canlılar için daha uygun yaşam alanlarının sağlanması yer almaktadır.
Ayrıca yalnızca dip kumlarının çıkarılması körfezin tüm çevre sorunlarını çözmemektedir. Körfeze ulaşan kirlilik kaynaklarının kontrol altına alınması gerekmekte olup atık su arıtma sistemlerinin etkin biçimde işletilmesi de önemlidir; derelerden gelen kirliliğin önlenmesi yanında düzenli çevresel izleme çalışmaları da deniz ekosisteminin korunmasında büyük rol oynamaktadır.
Dip kumu şimdiye dek hangi alanlarda kullanıldı?
İzmit Körfezi’nden elde edilen dip kumları bugüne dek laboratuvar ortamlarında tuğla yapımı gibi inşaat malzemeleri üretimi veya beton katkısı olarak test edilmiştir. Ayrıca bu kumlar seramik yapay resiflerin üretiminde de kullanılmıştır. Eylül ayı itibarıyla yüzde altmış beş oranında kum içeren resifler Değirmendere’de suya indirilmiştir ki bunların da deniz canlılarına yeni yaşam alanları sağlaması amaçlanmaktadır. Tuğla yapımı gibi projeler ise deneysel niteliktedir.
Temizlenen bölgelerde deniz yaşamı gözlemleniyor
Dip kumu temizleme faaliyetleri esnasında bunun deniz ekosistemi üzerindeki etkileri de izlenmektedir. Kocaeli Büyükşehir Belediyesi İstanbul Üniversitesi Su Bilimleri Fakültesi işbirliğiyle temizlenen bölgelerde biyoçeşitlilik izleme çalışmaları gerçekleştirmektedir.
Kocaeli Büyükşehir Belediyesi sadece dip kumu temizliği değil aynı zamanda denizde kirliliğin önlenmesine yönelik çeşitli projeler de yürütmektedir; derelere yerleştirilen bariyerler ya da amfibik araçlarla yapılan temizlik faaliyetleri de körfezin korunmasında önemli uygulamalar arasında sayılmaktadır.
